Jakość powietrza w Przemyślu — co pokazują dane?

Ostatnie 30 dni przyniosło mieszkańcom Przemyśla mieszane sygnały dotyczące jakości powietrza. Analiza danych Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska (WIOŚ) wskazuje na jedną istotną kwestię budzącą niepokój – stałe przekroczenia norm dla pyłu zawieszonego PM2.5. Choć inne badane wskaźniki, takie jak PM10, dwutlenek azotu (NO2) czy ozon (O3), utrzymują się na poziomach akceptowalnych, to właśnie drobniejsze cząsteczki PM2.5 stanowią wyzwanie dla zdrowia publicznego w naszym mieście. Jedyna stacja pomiarowa zlokalizowana przy ulicy Grunwaldzkiej dostarcza nam tych kluczowych informacji, pozwalając ocenić bieżącą sytuację i podejmować odpowiednie kroki ochronne.

PM2.5 i PM10 — co to znaczy dla zdrowia?

Pyły zawieszone, potocznie nazywane smogiem, to mieszanina drobnych cząstek stałych i ciekłych unoszących się w powietrzu. Dzielimy je na dwie główne frakcje, które różnią się wielkością i potencjalnym wpływem na nasze zdrowie: PM10 i PM2.5.

PM10 to pyły o średnicy nieprzekraczającej 10 mikrometrów (μm). Dla porównania, ludzki włos ma średnicę około 50-70 μm, więc cząstki PM10 są od nich wielokrotnie mniejsze. Wraz z wdychanym powietrzem, pyły te docierają do górnych dróg oddechowych – nosa, gardła, krtani, tchawicy i oskrzeli. Mogą wywoływać podrażnienia, kaszel, utrudniać oddychanie, a u osób z chorobami układu oddechowego, takimi jak astma czy POChP, mogą prowadzić do zaostrzeń choroby.

PM2.5 to pyły jeszcze drobniejsze, o średnicy nieprzekraczającej 2.5 mikrometra. Są one około 20-30 razy mniejsze od ludzkiego włosa. Ich mikroskopijna wielkość sprawia, że są niezwykle groźne dla zdrowia, ponieważ mogą przenikać znacznie głębiej do układu oddechowego, docierając aż do pęcherzyków płucnych. Z płuc mogą następnie przedostawać się do krwiobiegu, rozprzestrzeniając się po całym organizmie. Długotrwała ekspozycja na wysokie stężenia pyłów PM2.5 jest związana z wieloma poważnymi schorzeniami, w tym:

• Chorobami układu krążenia: zawałami serca, udarami mózgu, nadciśnieniem tętniczym.
• Chorobami układu oddechowego: przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP), zapaleniem oskrzeli, astmą.
• Zwiększonym ryzykiem rozwoju nowotworów, zwłaszcza raka płuc.
• Negatywnym wpływem na rozwój płodu u kobiet w ciąży, prowadzącym do niskiej masy urodzeniowej czy przedwczesnych porodów.
• Zaburzeniami funkcji poznawczych i zwiększonym ryzykiem chorób neurodegeneracyjnych u osób starszych.

Normy jakości powietrza – WHO a UE

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa wytyczne dotyczące jakości powietrza, które mają na celu ochronę zdrowia ludzkiego. Wytyczne te są często bardziej restrykcyjne niż normy prawne obowiązujące w Unii Europejskiej. W przypadku pyłów zawieszonych:

• PM2.5: WHO zaleca, aby średnie roczne stężenie nie przekraczało 15.0 μg/m³. Unia Europejska ustaliła natomiast dopuszczalną wartość średniego rocznego stężenia na poziomie 25.0 μg/m³.
• PM10: WHO zaleca, aby średnie roczne stężenie nie przekraczało 20.0 μg/m³, a średnie dobowe 45.0 μg/m³. Normy UE są nieco wyższe.

Jak widać, wytyczne WHO są bardziej ambitne i mają na celu minimalizację ryzyka zdrowotnego. Wiele krajów i miast dąży do spełnienia tych bardziej rygorystycznych standardów.

Ile dni przekroczeń norm w Przemyślu?

Dane z ostatnich 30 dni dla Przemyśla pokazują wyraźnie, że największym problemem jest pył zawieszony PM2.5. Według analizy GIOŚ, aż 20 dni z ostatnich 30 charakteryzowało się przekroczeniem normy jakości powietrza ustalonej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) dla pyłu PM2.5. Norma ta wynosi 15.0 μg/m³ średniego dobowego stężenia.

Co to oznacza w praktyce dla mieszkańców Przemyśla? Oznacza to, że przez ponad dwie trzecie analizowanego okresu powietrze w naszym mieście było potencjalnie szkodliwe dla zdrowia, zwłaszcza dla osób wrażliwych. Nawet jeśli maksymalne dobowe stężenie PM2.5 (25.3 μg/m³) nie było ekstremalnie wysokie w porównaniu do innych regionów Polski, to właśnie fakt, że przekroczenia miały miejsce przez tak wiele dni, budzi największy niepokój. Długotrwała ekspozycja na nawet umiarkowanie podwyższone stężenia pyłów zawieszonych ma kumulatywny, negatywny wpływ na organizm.

Warto podkreślić, że pyły PM10 w analizowanym okresie nie przekroczyły normy WHO (45.0 μg/m³). Maksymalne dobowe stężenie wyniosło 41.8 μg/m³, a średnie miesięczne 24.0 μg/m³. Jest to dobra wiadomość, jednak nie powinna ona odwracać uwagi od problemu PM2.5.

Kiedy powietrze jest najgorsze w Przemyślu?

Chociaż dokładne dane dotyczące godzinowe i sezonowe dla Przemyśla nie są dostępne w przedstawionym raporcie, możemy opierać się na ogólnych zasadach dotyczących powstawania smogu w Polsce. Zazwyczaj jakość powietrza w naszym kraju pogarsza się w miesiącach jesienno-zimowych, co jest zjawiskiem znanym jako „smog sezonu grzewczego”.

Smog zimowy jest najczęściej związany z:

• Niską emisją: Spalanie węgla, drewna i innych paliw stałych w przestarzałych piecach domowych jest głównym źródłem emisji pyłów PM10 i PM2.5, a także szkodliwych substancji chemicznych. W okresie grzewczym, gdy mieszkańcy dogrzewają swoje domy, emisja z tych źródeł znacząco wzrasta.
• Warunkami atmosferycznymi: W zimie często występują zjawiska takie jak inwersja temperatury, podczas której ciepłe powietrze tworzy warstwę nad zimnym powietrzem przy ziemi. Uniemożliwia to pionowe mieszanie się powietrza, zatrzymując zanieczyszczenia blisko powierzchni ziemi. Niska prędkość wiatru również sprzyja gromadzeniu się smogu.

W okresach zimowych, szczególnie wieczorami i wczesnymi godzinami porannymi, kiedy temperatura spada, a aktywność grzewcza jest największa, możemy spodziewać się najwyższych stężeń pyłów zawieszonych. To właśnie wtedy powietrze jest najgorsze i stanowi największe zagrożenie dla zdrowia.

Warto jednak pamiętać, że problemem może być również smog letni, choć ma on inne przyczyny. W upalne dni, pod wpływem intensywnego światła słonecznego, dochodzi do reakcji fotochemicznych z udziałem tlenków azotu (NOx) i lotnych związków organicznych (LZO), co prowadzi do powstawania ozonu troposferycznego (O3). Choć w Przemyślu średnie stężenie ozonu jest w normie, to w okresach ekstremalnych upałów i przy specyficznych warunkach meteorologicznych, stężenie ozonu może lokalnie wzrastać, szczególnie w godzinach popołudniowych, stanowiąc zagrożenie dla osób z chorobami układu oddechowego.

Jak chronić się przed smogiem w Przemyślu?

Biorąc pod uwagę dane dotyczące jakości powietrza w Przemyślu, a zwłaszcza powtarzające się przekroczenia norm dla pyłu PM2.5, kluczowe staje się świadome podejście do ochrony zdrowia. Oto praktyczne wskazówki, które pomogą zminimalizować negatywny wpływ zanieczyszczeń:

Monitoruj jakość powietrza

Regularnie sprawdzaj aktualne dane dotyczące jakości powietrza. Można to zrobić za pomocą aplikacji mobilnych (np. Airly, Kanarek), stron internetowych WIOŚ lub specjalistycznych portali informacyjnych. Informacje o stanie powietrza pozwolą Ci świadomie planować aktywność na zewnątrz.

Ogranicz aktywność na zewnątrz w dniach podwyższonego zanieczyszczenia

Gdy wskaźniki jakości powietrza wskazują na wysokie stężenie PM2.5 (lub innych szkodliwych pyłów), najlepiej ograniczyć do minimum przebywanie na zewnątrz, szczególnie w godzinach szczytu zanieczyszczeń (zazwyczaj wieczorem i rano w sezonie grzewczym, wczesnym popołudniem latem w przypadku ozonu).

Stosuj maski antysmogowe

Jeśli musisz wyjść na zewnątrz w dniach ze złym powietrzem, rozważ użycie certyfikowanej maski antysmogowej z odpowiednim filtrem (np. FFP2 lub FFP3). Pamiętaj, że zwykłe maseczki chirurgiczne lub materiałowe nie zapewniają wystarczającej ochrony przed drobnymi pyłami.

Zadbaj o powietrze w domu

Oczyszczacze powietrza: W domu zainwestuj w dobry oczyszczacz powietrza z filtrem HEPA, który skutecznie usuwa z powietrza pyły zawieszone, alergeny i inne zanieczyszczenia. Umieść go w pomieszczeniu, w którym spędzasz najwięcej czasu.

Wietrzenie: Wietrz mieszkanie krótko i intensywnie, najlepiej w godzinach, gdy jakość powietrza jest najlepsza (zazwyczaj w środku dnia). Unikaj długotrwałego uchylania okien, które może wpuścić do środka więcej zanieczyszczeń.

Unikaj dodatkowych źródeł zanieczyszczeń w domu: Nie pal tytoniu w pomieszczeniach. Uważaj na świece zapachowe i kadzidełka, które również mogą emitować szkodliwe substancje.

Dbaj o zdrowie

W okresach podwyższonego zanieczyszczenia powietrza szczególnie dbaj o swoje zdrowie:

• Pij dużo wody.
• Stosuj dietę bogatą w antyoksydanty (świeże warzywa i owoce).
• Odpoczywaj.
• Osoby cierpiące na choroby układu oddechowego i krążenia powinny ściśle stosować się do zaleceń lekarza i mieć przy sobie leki.

Świadomość zagrożeń i podejmowanie odpowiednich kroków ochronnych to najlepsza droga do zadbania o swoje zdrowie i zdrowie bliskich w obliczu wyzwań związanych z jakością powietrza w Przemyślu.

Zdjęcie: Mauricio Krupka Buendia / Pexels

Autor: Grzegorz Zając / Redakcja JestTu